Faafitaankii Ugu Haliska Badnaa Taariikhda Casriga ah
Hargabkii Isbaanishka, oo loo yaqaanay Spanish Flu, wuxuu ahaa cudur faafa oo dunida gilgilay intii u dhaxaysay sannadihii 1918 ilaa 1920. Waxaa lagu tiriyaa inuu yahay mid ka mid ah masiibooyinkii caafimaad ee ugu waaweynaa ee taariikhda aadanaha soo mara. Cudurkan ayaa ku dhacay qiyaastii saddex meelood meel dadka dunida ku noolaa xilligaas, waxaana la rumeysan yahay inuu sababay dhimashada in ka badan 50 milyan oo qof. Saameyntiisa baaxadda leh ayaa ka dhigtay dhacdo taariikhi ah oo weli ay daraaseeyaan khubarada caafimaadka, taariikhyahannada, iyo cilmi-baarayaasha cudurrada faafa.
Inkasta oo cudurkan loogu magac daray Hargabkii Isbaanishka, haddana ma jirto caddeyn muujinaysa inuu ka soo bilaabmay dalka Spain. Magacan ayaa ku yimid sababta oo ah Spain waxay ahayd waddan aan si toos ah uga qaybgelin Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, warbaahinteeduna waxay si xor ah uga warbixin jirtay xaaladda cudurka. Dalalka kale ee dagaalka ku jiray waxay xaddideen wararka la xiriira cudurka si aysan niyad-jab ugu keenin ciidamadooda iyo shacabka. Taas awgeed, dunidu waxay si khaldan u aaminsanayd in cudurku ka bilaabmay Spain, inkastoo asalkiisa dhabta ah aan weli si rasmi ah loo xaqiijin.
Faafitaanka cudurka ayaa ku soo beegmay xilli ay dunidu ku jirtay dagaal aad u weyn. Malaayiin askari ayaa u kala safri jiray waddamo iyo qaarado kala duwan, iyagoo ku noolaa xeryo ciriiri ah oo sahli jiray gudbinta cudurrada. Maraakiibta ciidamada, tareennada, iyo gaadiidka kale ee xilligaas ayaa noqday dariiqii ugu weynaa ee fayrasku ku gaari jiray meelo cusub. Muddo kooban gudaheed, cudurku wuxuu ku fiday Yurub, Aasiya, Afrika, Waqooyiga iyo Koonfurta Ameerika, isagoo gaadhay ku dhawaad dhammaan goobihii ay dadku deganaayeen.
Hargabkii Isbaanishka wuxuu lahaa astaamo ka duwan hargabyadii kale ee la yaqaanay. Dadka uu haleelay waxay la kulmi jireen qandho daran, madax xanuun xooggan, daal aad u badan, qufac, neef-qabatin iyo xanuun ku dhaca murqaha jirka. Xaaladaha ugu daran, sambabada ayaa si xun u dhaawacmi jiray, taas oo keeni jirtay in qofku neefsan kari waayo. Dad badan ayaa geeriyoon jiray maalmo yar gudahood kadib markii calaamadihii ugu horreeyay soo baxeen. Tani waxay argagax weyn ku abuurtay bulshada maadaama cudurku si degdeg ah u dili jiray dad caafimaad qaba.
Waxyaabaha ugu yaabka badnaa ee cudurkan lagu arkay ayaa ahayd inuu si gaar ah u saameeyay dhalinyarada iyo dadka da’doodu u dhaxayso 20 ilaa 40 sano. Caadi ahaan cudurrada hargabka waxay halis badan ku yihiin carruurta yaryar iyo dadka da’da ah, balse Spanish Flu wuxuu si aan caadi ahayn u weeraray dadka xoogga iyo caafimaadka qaba. Cilmi-baarayaashu waxay aaminsan yihiin in nidaamka difaaca jirka ee dadkaas uu si xad dhaaf ah uga falcelin jiray fayraska, taas oo sababtay dhaawac ka badan kii uu fayrasku si toos ah u geysan lahaa.
Xilligaas dunidu ma lahayn aqoonta caafimaad ee maanta jirta. Fayrasyada hargabka si buuxda looma aqoon, tallaallo laguma daaweyn karin cudurka, antibiyootikaduna wali lama helin. Dhakhaatiirta iyo kalkaaliyeyaashu waxay ku shaqaynayeen xaalado aad u adag, iyagoo aan haysan qalab ku filan ama dawooyin wax ku ool ah. Isbitaallo badan ayaa buuxsamay, halka qaar kalena ay waayeen sariiro ay ku seexiyaan bukaannada. Magaalooyin badan ayaa lagu qasbay inay isticmaalaan iskuullo, hoolal iyo dhismayaal kale si loogu daryeelo dadka buka.
Si loo yareeyo faafitaanka cudurka, dowlado badan ayaa qaaday tallaabooyin adag. Goobo badan ayaa la xiray, waxaana la mamnuucay isu imaatinnada dadweynaha. Dugsiyada, masraxyada, goobaha cibaadada iyo xarumaha madadaalada ayaa si ku meel gaar ah loo hakiyay. Dadka waxaa lagu dhiirrigeliyay inay xirtaan maaskarooyinka wajiga, ka fogaadaan meelaha ciriiriga ah, isla markaana nadaafadda si gaar ah u ilaaliyaan. Inkastoo tallaabooyinkaas qaarkood ay wax ka tari jireen xakamaynta cudurka, haddana xawaaraha uu ku faafayay ayaa ka dhigay mid aad u adag in si buuxda loo joojiyo.
Saamaynta cudurka kuma ekaan caafimaadka oo keliya. Dhaqaalaha dunida ayaa si weyn u dhaawacmay, shaqaale badan ayaa geeriyooday ama xanuunsaday, waxaana istaagay adeegyo badan oo muhiim u ahaa bulshada. Qoysas badan ayaa waayay xubno muhiim ah, carruur badanna waxay ku hareen agoonnimo. Bulshooyin dhan ayaa la kulmay murugo, cabsi iyo jahawareer aan horay loo arag. Magaalooyin badan ayaa noqday kuwo aamusan maadaama dadku ka baqayeen inay guryahooda ka baxaan.
Dalalka saboolka ah iyo meelaha adeegyada caafimaadku liiteen ayaa si gaar ah u dhibtooday. Dad badan ma helin daryeel caafimaad, dawooyin ama qalab lagu badbaadin karo noloshooda. Tani waxay muujisay sida ay muhiim u tahay in waddan kastaa yeesho nidaam caafimaad oo xooggan, shaqaale caafimaad oo tababaran, iyo qorsheyaal looga hortago cudurrada faafa.
Markii ugu dambeysay ee cudurku yaraaday sannadkii 1920, wuxuu ka tagay casharro waaweyn oo ay dunidu weli ka faa’iidaysato. Khubarada caafimaadka ayaa si qoto dheer u daraaseeyay sababihii keenay faafitaankiisa iyo sida loo xakameyn lahaa cudurrada la midka ah mustaqbalka. Casharrada laga bartay Spanish Flu ayaa door weyn ka qaatay diyaar garowga cudurradii dambe ee dunida soo maray, gaar ahaan cudurrada faafa ee casriga ah sida COVID-19.
Maanta, in ka badan boqol sano kadib, Hargabkii Isbaanishka wuxuu weli tusaale u yahay sida cudur yar oo aan la xakameyn karin uu u beddeli karo nolosha malaayiin qof. Wuxuu ina xusuusinayaa muhiimadda ay leedahay cilmi-baarista caafimaadka, wada shaqeynta caalamiga ah, wacyigelinta bulshada, iyo diyaar garowga joogtada ah ee lagula tacaalayo khataraha caafimaad ee mustaqbalka. Taariikhda Spanish Flu ma aha oo kaliya sheeko ku saabsan cudur faafay, balse waa cashar muhiim ah oo ku saabsan adkeysiga bini’aadamka, muhiimadda caafimaadka dadweynaha, iyo sida ay dunidu uga wada mas’uul tahay ilaalinta nolosha dadka.
